Bhagwad Chatushloki

अहमेवासमेवाग्रे नान्यद् यत् सदसत् परम्।

पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥1

ऋतेऽर्थं यत् प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि।

तद्विद्यादात्मनो मायां यथाऽऽभासो यथा तमः ll2

यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु।

प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम्॥3

एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनाऽऽत्मनः।

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्वत्र सर्वदा॥4

श्लोक-विश्लेषणम् — शाब्दबोधः

श्रीमद्भागवतपुराणस्य द्वितीयस्कन्धस्य चतुःश्लोकी-भागवत-प्रसङ्गे भगवान् विष्णुः ब्रह्माणं प्रति इदं वचनं वदति। अस्य श्लोकस्य व्याकरण-छन्द-अलंकारादि-दृष्ट्या विश्लेषणं अधः क्रियते।

१. पदच्छेदः (Padaccheda)

यावान् | अहम् | यथाभावः | यद्रूपगुणकर्मकः | तथा | एव | तत्त्वविज्ञानम् | अस्तु | ते | मदनुग्रहात् ||

२. सन्धि-विग्रहः

सन्धि-पदम् पूर्वपदम् उत्तरपदम् सन्धि-प्रकारः सूत्रम् वृत्तिः
यावानहम् यावान् अहम् संयोगः - हलन्त्यस्य स्वरेण मेलनम्।
यथाभावो यत् यथाभावः यत् उत्व-सन्धिः ८.२.६६ ससजुषो रुः, ६.१.११४ हशि च विसर्गस्य स्थाने रेफः, ततः उकारः, अ+उ मिलित्वा ओकारः।
तथैव तथा एव वृद्धि-सन्धिः ६.१.८८ वृद्धिरेचि आ + ए = ऐ।
मदनुग्रहात् मत् अनुग्रहात् जश्त्व-सन्धिः ८.२.३९ झलां जशोऽन्ते पदान्त-तकारस्य दकारः।

३. समास-विग्रहः

समासपदम् विग्रहवाक्यम् समास-प्रकारः उपपदानि सूत्रम् वृत्तिः
यथाभावः यथा भावः यस्य सः बहुव्रीहिः यथा, भाव २.२.२४ अनेकमन्यपदार्थे अन्यपदार्थे वर्तमानं सुबन्तं समस्यते।
यद्रूपगुणकर्मकः यत् रूपं गुणाः कर्माणि च यस्य सः बहुव्रीहिः रूप, गुण, कर्म २.२.२४ अनेकमन्यपदार्थे (कप् प्रत्ययान्तः)
तत्त्वविज्ञानम् तत्त्वस्य विज्ञानम् षष्ठी-तत्पुरुषः तत्त्व, विज्ञान २.२.८ षष्ठी सुबन्तं षष्ठ्यन्तेन सह समस्यते।
मदनुग्रहात् मम अनुग्रहः, तस्मात् षष्ठी-तत्पुरुषः अस्मद्, अनुग्रह २.२.८ षष्ठी षष्ठी सुबन्तेन सह समस्यते।

४. शब्दरूप-विश्लेषणम्

पदम् प्रातिपदिकम् अर्थः (English) लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् कारकम् सूत्रम् वृत्तिः
यावान् यत्-वतुप् As great as पुंल्लिङ्गम् प्रथमा एकवचनम् विशेषणम् २.३.४६ प्रातिपदिकार्थ… प्रथमा विभक्तिः।
अहम् अस्मद् I (The Lord) पुंल्लिङ्गम् प्रथमा एकवचनम् कर्ता २.३.४६ प्रातिपदिकार्थ… कर्तरि प्रथमा।
यथाभावः यथाभाव Of such nature पुंल्लिङ्गम् प्रथमा एकवचनम् विशेषणम् २.३.४६ प्रातिपदिकार्थ… प्रथमा।
ते युष्मद् To you पुंल्लिङ्गम् चतुर्थी एकवचनम् सम्प्रदानम् २.३.१३ चतुर्थी सम्प्रदाने सम्प्रदाने चतुर्थी।
मदनुग्रहात् मदनुग्रह By my grace पुंल्लिङ्गम् पञ्चमी एकवचनम् हेतुः २.३.२३ हेतौ हेत्वर्थे पञ्चमी।

५. धातुरूप-विश्लेषणम्

क्रियापदम् मूलधातुः गणः अर्थः (संस्कृते) अर्थः (English) लकारः पुरुषः वचनम् पदम् प्रक्रिया सूत्रम् वृत्तिः
अस्तु अस् अदादि भुवि (सत्तायाम्) To be / Let it be लोट् प्रथमः एकवचनम् परस्मैपदम् अस् + लोट् ३.३.१६२ विधिनिमन्त्रण… आशीर्वाद-प्रार्थनादिषु लोट्।

६. कृदन्त-तद्धित-विश्लेषणम्

पदम् प्रकृतिः प्रत्ययः प्रत्यय-प्रकारः अर्थः (संस्कृते) अर्थः (English) सूत्रम् वृत्तिः
यावान् यद् वतुप् तद्धित यत्परिमाणमस्य As much/great ५.२.३९ यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप् परिमाणार्थे वतुप्।
विज्ञानम् वि + ज्ञा ल्युट् कृत् विशिष्टं ज्ञानम् Realization ३.३.११५ ल्युट् च भावे ल्युट् प्रत्ययः।

७. अव्यय-परिचयः

१. तथा — (तथा-प्रकारवाचकम्) — उसी प्रकार। २. एव — (निश्चयार्थकम्) — ही।

८. कारक-विभक्ति-सम्बन्धः

पदम् विभक्तिः कारकम् कारक-सूत्रम् विभक्ति-सूत्रम् सम्बन्धि-क्रियापदम्
अहम् प्रथमा कर्ता १.४.५४ स्वतन्त्रः कर्ता २.३.४६ प्रातिपदिकार्थ… अस्तु (अस्मि)
ते चतुर्थी सम्प्रदानम् १.४.३२ कर्मणा यमभिप्रैति… २.३.१३ चतुर्थी सम्प्रदाने अस्तु
मदनुग्रहात् पञ्चमी हेतुः - २.३.२३ हेतौ अस्तु

९. अन्वयः (Prose Reordering)

अहं यावान्, यथाभावः, यद्रूपगुणकर्मकः (अस्मि), मदनुग्रहात् ते तत्त्वविज्ञानं तथा एव अस्तु।

१०. श्लोकार्थः

(क) प्रतिपदार्थः — अहम् (मैं) यावान् (जितना व्यापक हूँ), यथाभावः (जिस स्वभाव वाला हूँ), यद्रूपगुणकर्मकः (जिस रूप, गुण और कर्मों वाला हूँ), मदनुग्रहात् (मेरी कृपा से) ते (तुझे) तत्त्वविज्ञानम् (उसका वास्तविक अनुभव/ज्ञान) तथा एव (वैसा ही) अस्तु (होवे)।

(ख) भावार्थः (Professional Sanskrit Prose) — अत्र भगवान् पुरुषोत्तमः सृष्टिकर्त्तारं ब्रह्माणं प्रति स्वकीय-स्वरूपस्य याथार्थ्य-बोधाय वरं ददाति। भगवतः स्वरूपं अनन्तं, अचिन्त्यं च वर्तते। कोऽपि जीवः स्वप्रयत्नेन ईश्वरस्य पूर्णं स्वरूपं ज्ञातुं न शक्नोति। अतः भगवान् कथयति यत् मम स्वरूपं (यावान्), मम सत्ता (यथाभावः), मम दिव्य-विग्रहाः (यद्रूपः), मम कल्याणगुणाः (यद्गुणः) तथा च मम सृष्ट्यादि-लीलाः (यत्कर्मकः) — एतत् सर्वं यथावत् अस्ति, तथैव तव बुद्धौ स्फुरतु। अत्र ‘मदनुग्रहात्’ इति पदेन इदं ध्वन्यते यत् भगवत्तत्त्व-विज्ञानं केवलं शास्त्र-पाण्डित्येन न लभ्यते, अपितु भगवतः अहैतुक-कृपयैव सम्भवति। अत्र भक्तिरसस्य पुष्टिः भवति, यतः भक्त्यैव ईश्वरो ज्ञायते।

(ग) हिन्दी अर्थ — मैं जितना व्यापक हूँ, मेरा जो स्वभाव है, और मेरे जो रूप, गुण तथा कर्म हैं, मेरी कृपा से तुम्हें उन सबका वैसा ही वास्तविक विज्ञान (अनुभवजन्य ज्ञान) प्राप्त हो।

(घ) English meaning — May you, by My grace, realize the truth of My actual extent, My nature, and My forms, qualities, and activities exactly as they are.

११. छन्दः (Metre)

छन्दस्-नाम: अनुष्टुप् (श्लोकः) अक्षर-गणना: पाद १ — ८ अक्षराणि (या-वा-न-हं य-था-भा-वो) पाद २ — ८ अक्षराणि (य-द्रू-प-गु-ण-क-र्म-कः) पाद ३ — ८ अक्षराणि (त-थै-व त-त्त्व-वि-ज्ञा-न-) पाद ४ — ८ अक्षराणि (म-स्तु ते म-द-नु-ग्र-हात्) कुल अक्षराणि = ३२। लक्षणम्: “पञ्चमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः। गुरु षष्ठं च पादानां शेषेष्वनियमो मतः॥”

१२. अलङ्कारः

यथासङ्ख्य अलङ्कारः: यहाँ ‘यावान्’, ‘यथाभावः’ आदि के क्रम से ‘तथा एव’ के द्वारा ज्ञान की प्रार्थना की गई है।

१३. रसः

भक्ति-रसः / शान्त-रसः: भगवान् और भक्त (ब्रह्मा) के संवाद में ईश्वर के प्रति अनुराग और ज्ञान की प्रधानता है।

१४. स्रोत-सन्दर्भः (Source Authentication)

प्रमाणितम् — श्रीमद्भागवतपुराणम् · द्वितीयस्कन्धः · नवमोऽध्यायः · श्लोकः ३२ (२.९.३२)। (यह प्रसिद्ध ‘चतुःश्लोकी भागवत’ का द्वितीय श्लोक है, जहाँ भगवान् ब्रह्मा जी को उपदेश दे रहे हैं।)

१५. दोष-परीक्षा (Error Audit)

कोऽपि दोषः न दृश्यते — सर्वं शुद्धम्। व्याकरण-दृष्ट्या छन्दो-दृष्ट्या च श्लोकः निर्दोषः अस्ति।

1 श्लोक-विश्लेषणम् — शाब्दबोधः

१. पदच्छेदः (Padaccheda)

अहम् | एव | आसम् | एव | अग्रे | न | अन्यत् | यत् | सत् | असत् | परम् | पश्चात् | अहम् | यत् | एतत् | च | यः | अवशिष्येत | सः | अस्मि | अहम् ||

२. सन्धि-विग्रहः

सन्धि-पदम् पूर्वपदम् उत्तरपदम् सन्धि-प्रकारः सूत्रम् वृत्तिः
अहमेवासमेवाग्रे अहम् + एव + आसम् + एव + अग्रे - संयोगः, सवर्णदीर्घः ६.१.१०१ अकः सवर्णे दीर्घः अ + अ = आ; ए + अ = एवाग्रे।
नान्यद्यत् न + अन्यत् + यत् - सवर्णदीर्घः, जश्त्वम् ६.१.१०१, ८.२.३९ अ + अ = आ; त् + य = द्य।
सदसत्परम् सत् + असत् + परम् - जश्त्व-सन्धिः ८.२.३९ झलां जशोऽन्ते पदान्त-तकारस्य दकारः।
यदेतच्च यत् + एतत् + च - जश्त्वम्, श्चुत्वम् ८.४.४० स्तोः श्चुना श्चुः त् + च = च्च।
योऽवशिष्येत यः अवशिष्येत उत्व-सन्धिः ६.१.११३ अतो रोरप्लुतादप्लुते विसर्गस्य उकारः, ततः पूर्वरूपम्।
सोऽस्म्यहम् सः + अस्मि + अहम् - उत्वम्, यण्-सन्धिः ६.१.११३, ६.१.७७ इको यणचि इ + अ = य।

३. समास-विग्रहः

समासपदम् विग्रहवाक्यम् समास-प्रकारः उपपदानि सूत्रम् वृत्तिः
नान्यत् न अन्यत् नञ्-तत्पुरुषः न, अन्य २.२.६ नञ् नञ् सुबन्तेन समस्यते।
सदसत्परम् सत् च असत् च (सदसती), ताभ्यां परम् द्वन्द्वगर्भ-तत्पुरुषः सत्, असत्, पर २.२.२९ चार्थे द्वन्द्वः उभयपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः।

४. शब्दरूप-विश्लेषणम्

पदम् प्रातिपदिकम् अर्थः (English) लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् कारकम् सूत्रम् वृत्तिः
अहम् अस्मद् I पुंल्लिङ्गम् प्रथमा एकवचनम् कर्ता २.३.४६ प्रातिपदिकार्थ… कर्तरि प्रथमा।
अग्रे अग्र In the beginning अव्ययवत् सप्तमी एकवचनम् अधिकरणम् २.३.३६ सप्तम्यधिकरणे च कालवाचक-सप्तमी।
अन्यत् अन्य Other नपुंसकम् प्रथमा एकवचनम् कर्ता २.३.४६ प्रातिपदिकार्थ… प्रथमा।
सत् सत् Manifest / Real नपुंसकम् प्रथमा एकवचनम् विशेषणम् - -
असत् असत् Unmanifest / Unreal नपुंसकम् प्रथमा एकवचनम् विशेषणम् - -
परम् पर Beyond नपुंसकम् प्रथमा एकवचनम् विशेषणम् - -
पश्चात् पश्चात् Afterwards अव्ययम् - - - - -
एतत् एतद् This (Universe) नपुंसकम् प्रथमा एकवचनम् कर्ता - -

५. धातुरूप-विश्लेषणम्

क्रियापदम् मूलधातुः गणः अर्थः (संस्कृते) अर्थः (English) लकारः पुरुषः वचनम् पदम् प्रक्रिया सूत्रम् वृत्तिः
आसम् अस् अदादि सत्तायाम् Was लङ् उत्तमः एकवचनम् परस्मैपदम् अस् + लङ् ३.२.१११ अनद्यतने लङ् भूतकाले लङ्।
अवशिष्येत अव + शिष् रुधादि विशेषणे Remains विधिलिङ् प्रथमः एकवचनम् आत्मनेपदम् शिष् + यक् ३.१.६७ सार्वधातुके यक् कर्मकर्तरि प्रयोगः।
अस्मि अस् अदादि सत्तायाम् Am लट् उत्तमः एकवचनम् परस्मैपदम् अस् + लट् ३.२.१२३ वर्तमाने लट् वर्तमानकाले लट्।

६. कृदन्त-तद्धित-विश्लेषणम्

पदम् प्रकृतिः प्रत्ययः प्रत्यय-प्रकारः अर्थः (संस्कृते) अर्थः (English) सूत्रम् वृत्तिः
सत् अस् शतृ कृत् विद्यमानम् Being / Existent ३.२.१२४ लटः शतृ… वर्तमानकाले शतृ।
असत् न + सत् - - अविद्यमानम् Non-existent - -

७. अव्यय-परिचयः

१. एव — निश्चयार्थकम् (Only / Alone)। २. अग्रे — कालवाचकम् (In the beginning)। ३. न — निषेधार्थकम् (Not)। ४. पश्चात् — कालवाचकम् (Afterwards)। ५. च — समुच्चयार्थकम् (And)।

८. कारक-विभक्ति-सम्बन्धः

पदम् विभक्तिः कारकम् कारक-सूत्रम् विभक्ति-सूत्रम् सम्बन्धि-क्रियापदम्
अहम् प्रथमा कर्ता १.४.५४ स्वतन्त्रः कर्ता २.३.४६ प्रातिपदिकार्थ… आसम् / अस्मि
अग्रे सप्तमी अधिकरणम् १.४.४५ आधारोऽधिकरणम् २.३.३६ सप्तम्यधिकरणे च आसम्
यः प्रथमा कर्ता १.४.५४ स्वतन्त्रः कर्ता २.३.४६ प्रातिपदिकार्थ… अवशिष्येत

९. अन्वयः (Prose Reordering)

अग्रे अहम् एव आसम्, यत् सत् असत् परम् (अस्ति, तत्) अन्यत् एव न (आसीत्)। पश्चात् यत् एतत् (जगत् दृश्यते, तत्) अहम् (एव), च यः अवशिष्येत, सः अहम् अस्मि।

१०. श्लोकार्थः

(क) प्रतिपदार्थः — अग्रे (सृष्टि से पूर्व) अहम् एव (मैं ही) आसम् (था), यत् (जो) सत् (स्थूल) असत् (सूक्ष्म) परम् (और इन दोनों से परे/कारण) अस्ति, तत् अन्यत् (वह दूसरा कुछ) न (नहीं था)। पश्चात् (सृष्टि के बाद) यत् एतत् (जो यह जगत् है) अहम् (वह मैं ही हूँ), च (और) यः (जो प्रलय के बाद) अवशिष्येत (बच रहता है), सः (वह) अहम् अस्मि (मैं ही हूँ)।

(ख) भावार्थः (Professional Sanskrit Prose) — अस्मिन् श्लोके भगवान् श्रीकृष्णः आत्मनः नित्यत्वं अद्वैतत्वं च प्रतिपादयति। सृष्टेः प्राक् केवलं परमात्मा एव आसीत्, तदानीं कार्य-कारण-रूपं किमपि अन्यत् वस्तु नासीत्। सृष्टिकाले अपि यत् इदं चराचरं जगत् दृश्यते, तत् भगवतः एव विवर्तः अथवा शक्ति-विक्षेपः अस्ति, अतः वस्तुतः तत् भगवद्रूपमेव। प्रलयकाले यदा सर्वं विनश्यति, तदापि यः अविनाशी तत्त्वरूपेण अवशिष्यते, सः परमात्मा एव। एतेन सिद्धं भवति यत् जगत् आदि-मध्य-अन्तेषु भगवन्मयं वर्तते। अत्र ‘सत्’ पदेन व्यक्तं जगत्, ‘असत्’ पदेन अव्यक्तं कारणं, ‘परम्’ पदेन च ताभ्यां विलक्षणं ब्रह्म सूचितम्।

(ग) हिन्दी अर्थ — सृष्टि के आरम्भ में केवल मैं ही था। मेरे अतिरिक्त न सूक्ष्म था, न स्थूल और न ही दोनों का कारण (प्रधान/प्रकृति)। इस समय जो यह जगत् प्रतीत हो रहा है, वह भी मैं ही हूँ और प्रलय होने पर जो शेष बचेगा, वह भी मैं ही हूँ।

(घ) English meaning — Prior to the creation, I alone existed. There was nothing else—neither the cause, nor the effect, nor that which is beyond both. That which exists now as the universe is also I, and that which remains after dissolution is also I.

११. छन्दः (Metre)

छन्दस्-नाम: अनुष्टुप् अक्षर-गणना: ३२ अक्षराणि (८ प्रति पाद)। लघु-गुरु चिह्नम्: पाद १: अ(L) ह(L) मे(G) वा(G) स(L) मे(G) वा(G) ग्रे(G) — ८ पाद २: ना(G) न्य(G) द्य(G) त्स(G) द(L) स(L) त्प(L) रम्(G) — ८ पाद ३: प(L) श्चा(G) द(L) हं(G) य(L) दे(G) त(L) च्च(G) — ८ पाद ४: यो(G) व(L) शि(L) ष्ये(G) त(L) सो(G) स्म्य(G) हम्(G) — ८

१२. अलङ्कारः

अन्वय अलङ्कारः: “अहमेव… सोऽस्म्यहम्” — यहाँ भगवान् की तुलना स्वयं भगवान् से ही की गई है, जो उनकी अद्वितीयता को दर्शाता है।

१३. रसः

शान्त-रसः: यह श्लोक तत्त्वज्ञान का प्रतिपादक है, अतः यहाँ निर्वेद स्थायी भाव से युक्त शान्त रस है।

१४. स्रोत-सन्दर्भः (Source Authentication)

प्रमाणितम् — श्रीमद्भागवतपुराणम् · द्वितीयस्कन्धः · नवमोऽध्यायः · श्लोकः ३३ (२.९.३३)। (चतुःश्लोकी भागवत का प्रथम श्लोक)।

१५. दोष-परीक्षा (Error Audit)

कोऽपि दोषः न दृश्यते — सर्वं शुद्धम्। पाणिनीय-व्याकरणानुसारं छन्दोऽनुसारं च श्लोकः पूर्णतः शुद्धः अस्ति।

3 श्लोक-विश्लेषणम्

१. पदच्छेदः (Padaccheda)

यथा | महान्ति | भूतानि | भूतेषु | उच्चावचेषु | अनु | प्रविष्टानि | अप्रविष्टानि | तथा | तेषु | न | तेषु | अहम् ||

२. सन्धि-विग्रहः

सन्धि-पदम् पूर्वपदम् उत्तरपदम् सन्धि-प्रकारः सूत्रम् वृत्तिः
भूतेषूच्चावचेष्वनु भूतेषु + उच्चावचेषु + अनु - सवर्णदीर्घः, यण्-सन्धिः ६.१.१०१, ६.१.७७ उ + उ = ऊ; उ + अ = व।
प्रविष्टान्यप्रविष्टानि प्रविष्टानि अप्रविष्टानि यण्-सन्धिः ६.१.७७ इको यणचि इकारस्य स्थाने यकारः।
तेष्वहम् तेषु अहम् यण्-सन्धिः ६.१.७७ इको यणचि उकारस्य स्थाने वकारः।

३. समास-विग्रहः

समासपदम् विग्रहवाक्यम् समास-प्रकारः उपपदानि सूत्रम् वृत्तिः
उच्चावचेषु उच्चानि च अवचानि च, तेषु द्वन्द्व-समासः उच्च, अवच २.२.२९ चार्थे द्वन्द्वः उभयपदार्थप्रधानः।
अप्रविष्टानि न प्रविष्टानि नञ्-तत्पुरुषः न, प्रविष्ट २.२.६ नञ् निषेधार्थे नञ्-समासः।
महान्ति भूतानि महान्ति च तानि भूतानि च कर्मधारयः महत्, भूत २.१.५७ विशेषणम्… विशेषण-विशेष्य भावः।

४. शब्दरूप-विश्लेषणम्

पदम् प्रातिपदिकम् अर्थः (English) लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् कारकम् सूत्रम् वृत्तिः
महान्ति महत् Great नपुंसकम् प्रथमा बहुवचनम् विशेषणम् - -
भूतानि भूत Elements नपुंसकम् प्रथमा बहुवचनम् कर्ता २.३.४६ -
भूतेषु भूत In the beings नपुंसकम् सप्तमी बहुवचनम् अधिकरणम् २.३.३६ आधारोऽधिकरणम्।
उच्चावचेषु उच्चावच In high and low नपुंसकम् सप्तमी बहुवचनम् विशेषणम् - -
तेषु तद् In them नपुंसकम् सप्तमी बहुवचनम् अधिकरणम् - -
अहम् अस्मद् I पुंल्लिङ्गम् प्रथमा एकवचनम् कर्ता २.३.४६ -

५. धातुरूप-विश्लेषणम्

अस्मिन् श्लोके साक्षात् क्रियापदं नास्ति, ‘सन्ति’ तथा ‘अस्मि’ इति क्रियापदे अध्याहृते (implied) स्तः।

क्रियापदम् मूलधातुः गणः अर्थः (संस्कृते) अर्थः (English) लकारः पुरुषः वचनम् पदम्
(अस्मि) अस् अदादि सत्तायाम् Am लट् उत्तमः एकवचनम् परस्मैपदम्

६. कृदन्त-तद्धित-विश्लेषणम्

पदम् प्रकृतिः प्रत्ययः प्रत्यय-प्रकारः अर्थः (संस्कृते) अर्थः (English) सूत्रम् वृत्तिः
प्रविष्टानि प्र + विश् क्त कृत् प्रविष्टानि Entered ३.२.१०२ निष्ठा भूतकाले क्त।
भूतानि भू क्त कृत् उत्पन्नानि Elements/Beings ३.२.१०२ निष्ठा -

७. अव्यय-परिचयः

१. यथा — उपमावाचकम् (Just as)। २. अनु — पश्चादर्थे / लक्षणे (Following / After)। ३. तथा — उपमावाचकम् (In the same way)। ४. न — निषेधार्थकम् (Not)।

८. कारक-विभक्ति-सम्बन्धः

पदम् विभक्तिः कारकम् कारक-सूत्रम् विभक्ति-सूत्रम् सम्बन्धि-क्रियापदम्
भूतानि प्रथमा कर्ता १.४.५४ २.३.४६ (सन्ति)
भूतेषु सप्तमी अधिकरणम् १.४.४५ २.३.३६ प्रविष्टानि
अहम् प्रथमा कर्ता १.४.५४ २.३.४६ (अस्मि)

९. अन्वयः (Prose Reordering)

यथा महान्ति भूतानि उच्चावचेषु भूतेषु अनु प्रविष्टानि (सन्ति), (किन्तु स्वरूपतः तानि) अप्रविष्टानि (अपि सन्ति), तथा अहम् तेषु (भूतेषु प्रविष्टः अस्मि), (किन्तु) तेषु न (अस्मि)।

१०. श्लोकार्थः

(क) प्रतिपदार्थः — यथा (जैसे) महान्ति भूतानि (पंचमहाभूत) उच्चावचेषु (छोटे-बड़े) भूतेषु (प्राणियों/पदार्थों में) अनु प्रविष्टानि (प्रविष्ट हुए हैं), (किन्तु) अप्रविष्टानि (प्रविष्ट नहीं भी हैं), तथा (वैसे ही) अहम् (मैं) तेषु (उनमें) प्रविष्टः (प्रविष्ट हूँ), (किन्तु) तेषु न (उनमें नहीं भी हूँ)।

(ख) भावार्थः (Professional Sanskrit Prose) — अत्र भगवान् ‘अन्वय-व्यतिरेक’ सिद्धान्तं निरूपयति। यथा पृथिव्यादीनि पञ्चमहाभूतानि घट-पटादि-पदार्थेषु कारणरूपेण प्रविष्टानि वर्तन्ते (अन्वयः), किन्तु तानि पदार्थेभ्यः पृथक् अपि स्वतन्त्रतया विद्यन्ते (व्यतिरेकः), तथैव परमात्मा सर्वेषु भूतेषु अन्तर्यामिरूपेण प्रविष्टः अस्ति। तथापि सः प्रपञ्चातीतत्वात् तेषु न प्रविष्टः इव असङ्गः तिष्ठति। अयं भावः यत् भगवान् सर्वव्यापी भूत्वापि निर्लेपः अस्ति। सः जगति अस्ति, किन्तु जगत् तस्मिन् नास्ति (अर्थात् सः जगदाश्रितः नास्ति)।

(ग) हिन्दी अर्थ — जैसे पंचमहाभूत (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश) संसार के छोटे-बड़े सभी पदार्थों में प्रविष्ट होते हुए भी उनसे अलग (अप्रविष्ट) रहते हैं, वैसे ही मैं इन सबमें व्यापक होते हुए भी इनसे सर्वथा परे और असंग हूँ।

(घ) English meaning — Just as the great elements enter into all beings, high and low, and yet remain outside them (as they exist independently), similarly, I exist within everything created and yet I am outside of everything.

११. छन्दः (Metre)

छन्दस्-नाम: अनुष्टुप् अक्षर-गणना: ३२ अक्षराणि (८ प्रति पाद)। लक्षणम्: “श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम्। द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः॥”

१२. अलङ्कारः

दृष्टान्त अलङ्कारः: महाभूतों के उदाहरण के माध्यम से ईश्वर की सर्वव्यापकता और असंगता का बिम्ब-प्रतिबिम्ब भाव से वर्णन किया गया है।

१३. रसः

शान्त-रसः: अत्र तत्त्वज्ञानस्य पराकाष्ठा वर्तते, अतः शान्त रसः।

१४. स्रोत-सन्दर्भः (Source Authentication)

प्रमाणितम् — श्रीमद्भागवतपुराणम् · द्वितीयस्कन्धः · नवमोऽध्यायः · श्लोकः ३५ (२.९.३५)। (चतुःश्लोकी भागवत का अन्तिम श्लोक)।

१५. दोष-परीक्षा (Error Audit)

कोऽपि दोषः न दृश्यते — सर्वं शुद्धम्। व्याकरण-छन्द-अन्वय-दृष्ट्या श्लोकः निर्दोषः अस्ति। 🌸

2 श्लोक-विश्लेषणम् — शाब्दबोधः

यह श्लोक श्रीमद्भागवतमहापुराणम् (Śrīmad Bhāgavata Purāṇa), 2.9.33 से है — आइए इसका सम्पूर्ण विश्लेषण करें 🙏

१. पदच्छेदः

ऋते | अर्थम् | यत् | प्रतीयेत | न | प्रतीयेत | च | आत्मनि | तत् | विद्यात् | आत्मनः | मायाम् | यथा | आभासः | यथा | तमः ॥

२. सन्धि-विग्रहः

सन्धि-पदम् पूर्वपदम् उत्तरपदम् सन्धि-प्रकारः सूत्रम् वृत्तिः
ऋतेऽर्थम् ऋते अर्थम् पूर्वरूपम् ६.१.१०९ एङः पदान्तादति पदान्तादेङोऽति परे पूर्वरूपमेकादेशः स्यात्।
तद्विद्यात् तत् विद्यात् जश्त्वम् ८.२.३९ झलां जशोऽन्ते पदान्ते झलां जशः स्युः।
विद्यादात्मनः विद्यात् आत्मनः जश्त्वम् ८.४.५३ झलां जश् झशि (अथवा ८.२.३ न मु ने) झलां जशः स्युः।
यथाऽऽभासः यथा आभासः सवर्णदीर्घः ६.१.१०१ अकः सवर्णे दीर्घः अकः सवर्णे अचि परे दीर्घ एकादेशः स्यात्।
आभासो यथा आभासः यथा उत्वम् ६.१.११४ हशि च अप्लुतादतः परस्य रोरुः स्याद्धशि।

३. समास-विग्रहः

अस्मिन् श्लोके साक्षात् समासो नास्ति। (There are no compound words in this verse.)

४. शब्दरूप-विश्लेषणम्

पदम् प्रातिपदिकम् अर्थः (English) लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् कारकम् सूत्रम् वृत्तिः
अर्थम् अर्थ Reality / Substance पुल्लिङ्गम् द्वितीया एकवचनम् कर्म २.३.२ कर्मणि द्वितीया अनुक्ते कर्मणि द्वितीया स्यात्।
यत् यद् That which नपुंसकलिङ्गम् प्रथमा एकवचनम् कर्ता २.३.४६ प्रातिपदिकार्थ… प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रथमा।
आत्मनि आत्मन् In the Self पुल्लिङ्गम् सप्तमी एकवचनम् अधिकरणम् २.३.३६ सप्तम्यधिकरणे च अधिकरणे सप्तमी स्यात्।
तत् तद् That नपुंसकलिङ्गम् द्वितीया एकवचनम् कर्म २.३.२ कर्मणि द्वितीया कर्मणि द्वितीया।
आत्मनः आत्मन् Of the Self पुल्लिङ्गम् षष्ठी एकवचनम् सम्बन्धः २.३.५० षष्ठी शेषे कारकादिभ्योऽन्यः सम्बन्धः शेषस्तत्र षष्ठी।
मायाम् माया Illusion स्त्रीलिङ्गम् द्वितीया एकवचनम् कर्म २.३.२ कर्मणि द्वितीया कर्मणि द्वितीया।
आभासः आभास Reflection पुल्लिङ्गम् प्रथमा एकवचनम् कर्ता २.३.४६ प्रातिपदिकार्थ… प्रथमा।
तमः तमस् Darkness नपुंसकलिङ्गम् प्रथमा एकवचनम् कर्ता २.३.४६ प्रातिपदिकार्थ… प्रथमा।

५. धातुरूप-विश्लेषणम्

क्रियापदम् मूलधातुः गणः अर्थः (संस्कृते) अर्थः (English) लकारः पुरुषः वचनम् पदम् प्रक्रिया सूत्रम् वृत्तिः
प्रतीयेत इण् (प्रति-इ) अदादिः गतौ (ज्ञाने) To appear विधिलिङ् प्रथमः एकवचनम् आत्मनेपदम् प्रति + इ + यक् + त ३.३.१६१ विधिनिमन्त्रणा… विध्यादिष्वर्थेषु धातोर्लिङ् स्यात्।
विद्यात् विद् अदादिः ज्ञाने Should know विधिलिङ् प्रथमः एकवचनम् परस्मैपदम् विद् + यात् ३.३.१६१ विधिनिमन्त्रणा… विध्यादिष्वर्थेषु धातोर्लिङ् स्यात्।

६. कृदन्त-तद्धित-विश्लेषणम्

अस्मिन् श्लोके कृदन्त-तद्धित-रूपं नास्ति। (No kṛdanta or taddhita forms are present here.)

७. अव्यय-परिचयः

१. ऋते (ṛte) — विना (without). ‘ऋते’ योगे द्वितीया/पञ्चमी भवति। २. न (na) — निषेधार्थे (not). ३. च (ca) — समुच्चयार्थे (and). ४. यथा (yathā) — उपमार्थे (just as).

८. कारक-विभक्ति-सम्बन्धः

पदम् विभक्तिः कारकम् कारक-सूत्रम् विभक्ति-सूत्रम् सम्बन्धि-क्रियापदम्
अर्थम् द्वितीया कर्म १.४.४९ कर्तुरीप्सिततमं कर्म २.३.२ कर्मणि द्वितीया प्रतीयेत (ऋते योगे)
यत् प्रथमा कर्ता १.४.५४ स्वतन्त्रः कर्ता २.३.४६ प्रातिपदिकार्थ… प्रतीयेत
आत्मनि सप्तमी अधिकरणम् १.४.४५ आधारोऽधिकरणम् २.३.३६ सप्तम्यधिकरणे च प्रतीयेत
तत् द्वितीया कर्म १.४.४९ कर्तुरीप्सिततमं कर्म २.३.२ कर्मणि द्वितीया विद्यात्
मायाम् द्वितीया कर्म १.४.४९ कर्तुरीप्सिततमं कर्म २.३.२ कर्मणि द्वितीया विद्यात्

९. अन्वयः

(क) आकाङ्क्षा-क्रमः (Expectancy Chain) १. प्रतीयेत (क्रिया) → कः प्रतीयेत? यत् (कर्ता) २. यत् प्रतीयेत → कथं प्रतीयेत? अर्थं ऋते (बिना अर्थम्) ३. यत् प्रतीयेत → कुत्र न प्रतीयेत? आत्मनि (अधिकरणम्) ४. विद्यात् (क्रिया) → किं विद्यात्? मायाम् (कर्म) ५. कस्य मायाम्? आत्मनः (सम्बन्धः) ६. कथम्? यथा आभासः, यथा तमः (दृष्टान्तः)

(ख) अन्वय-वाक्यम् यत् अर्थं ऋते प्रतीयेत, आत्मनि च न प्रतीयेत, तत् आत्मनः मायाम् (इति) विद्यात्; यथा आभासः यथा तमः (च)।

१०. श्लोकार्थः

(क) प्रतिपदार्थः यत् (जो) अर्थम् ऋते (वास्तविक वस्तु के बिना) प्रतीयेत (प्रतीत होता है), च (और) आत्मनि (आत्मा में) न प्रतीयेत (प्रतीत नहीं होता), तत् (उसे) आत्मनः (मेरी/परमात्मा की) मायाम् (माया) विद्यात् (जानना चाहिए); यथा (जैसे) आभासः (प्रतिबिम्ब) यथा (जैसे) तमः (अन्धकार)।

(ख) भावार्थः अयं श्लोकः ‘चतुःश्लोकीभागवतस्य’ द्वितीयः श्लोकः अस्ति, यत्र भगवान् श्रीकृष्णः ब्रह्मदेवाय मायायाः लक्षणं वर्णयति। माया नाम सा शक्तिः या असत्यमपि सत्यवत् दर्शयति। यत् वस्तु वास्तवतः नास्ति (अर्थं ऋते), यथा मरुमरीचिकायां जलम्, तथापि भासते, सा माया। पुनः, यत् वस्तु आत्मनि (परमात्मायाम्) न तिष्ठति, अर्थात् परमात्मनः प्रकाशे यस्याः सत्ता नास्ति, सा माया। अत्र द्वौ दृष्टान्तौ दत्तौ — ‘आभासः’ तथा ‘तमः’। यथा सूर्यस्य प्रभा नक्षत्रादिषु प्रतिबिम्बिता सती ‘आभास’ उच्यते (विक्षेपशक्तिः), तथा यथा राहुणा ग्रस्तः सूर्यः अन्धकारवत् भासते यद्यपि सूर्ये अन्धकारः नास्ति (आवरणशक्तिः), तथैव माया जगति द्विविधा वर्तते।

(ग) हिन्दी अर्थ जो वस्तु वास्तव में न होने पर भी (मूल तत्त्व के बिना) प्रतीत होती है, और जो आत्मा में (परमात्मा के शुद्ध स्वरूप में) नहीं है, उसे ही मेरी ‘माया’ समझना चाहिए। इसके दो उदाहरण हैं: जैसे प्रकाश का प्रतिबिम्ब (आभास) जो वास्तव में प्रकाश नहीं है पर वैसा दिखता है, और जैसे अन्धकार (तम) जो प्रकाश के अभाव में सत्य जैसा प्रतीत होता है पर प्रकाश के सम्मुख टिकता नहीं।

(घ) English meaning That which appears to exist without having real substance (independent of the Reality), and which does not appear within the Self (in the true nature of the Divine), should be understood as My ‘Māyā’ (Illusion). It functions in two ways: like a reflection (ābhāsa) which seems real but is not the object itself, and like darkness (tamaḥ) which seems to have an existence but disappears in the presence of light.

११. छन्दः

  • पाद १: ८ अक्षराणि — LGGGLGGG
  • पाद २: ८ अक्षराणि — GLGGLGLG
  • पाद ३: ८ अक्षराणि — GGGGLGGG
  • पाद ४: ८ अक्षराणि — LGGGLGLG
  • योगः: ३२ अक्षराणि; समवृत्तम्
  • छन्दस्-नाम: अनुष्टुप् (श्लोकः)
  • लक्षणम्: पञ्चमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः। गुरु षष्ठं च पादानां शेषेष्वनियमो मतः॥

१२. अलङ्कारः

दृष्टान्त अलङ्कारः — यहाँ माया के स्वरूप को समझाने के लिए ‘आभास’ और ‘तम’ के दो बिम्ब-प्रतिबिम्ब भाव वाले उदाहरण दिए गए हैं।

१३. रसः

शान्त रसः — यह श्लोक तत्त्व-ज्ञान (Metaphysics) का प्रतिपादन करता है, जिसका स्थायी भाव ‘निर्वेद’ है।

१४. स्रोत-सन्दर्भः

प्रमाणितम् (Verified) — श्रीमद्भागवतमहापुराणम् (Śrīmad Bhāgavata Purāṇa), । यह प्रसिद्ध ‘चतुःश्लोकी भागवत’ का द्वितीय श्लोक है।

१५. दोष-परीक्षा

कोऽपि दोषः न दृश्यते — सर्वं शुद्धम्।

4 श्लोक-विश्लेषणम् — शाब्दबोधः

यह श्लोक श्रीमद्भागवतमहापुराणम् (Śrīmad Bhāgavata Purāṇa), 2.9.36 से है — आइए इसका सम्पूर्ण विश्लेषण करें 🙏

१. पदच्छेदः

एतावत् | एव | जिज्ञास्यम् | तत्त्व-जिज्ञासुना | आत्मनः | अन्वय-व्यतिरेकाभ्याम् | यत् | स्यात् | सर्वत्र | सर्वदा ॥

२. सन्धि-विग्रहः

सन्धि-पदम् पूर्वपदम् उत्तरपदम् सन्धि-प्रकारः सूत्रम् वृत्तिः
एतावदेव एतावत् एव जश्त्वम् ८.२.३९ झलां जशोऽन्ते पदान्ते झलां जशः स्युः।
जिज्ञासुनाऽऽत्मनः जिज्ञासुना आत्मनः सवर्णदीर्घः ६.१.१०१ अकः सवर्णे दीर्घः अकः सवर्णे अचि परे दीर्घ एकादेशः स्यात्।

३. समास-विग्रहः

समासपदम् विग्रहवाक्यम् समास-प्रकारः उपपदानि सूत्रम् वृत्तिः
तत्त्वजिज्ञासुना तत्त्वस्य जिज्ञासुः, तेन षष्ठी-तत्पुरुषः तत्त्व, जिज्ञासु २.२.८ षष्ठी सुबन्तं सुबन्तेन सह समस्यते।
अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अन्वयश्च व्यतिरेकश्च, ताभ्याम् इतरेतर-द्वन्द्वः अन्वय, व्यतिरेक २.२.२९ चार्थे द्वन्द्वः चार्थे वर्तमानं पदं समस्यते।

४. शब्दरूप-विश्लेषणम्

पदम् प्रातिपदिकम् अर्थः (English) लिङ्गम् विभक्तिः वचनम् कारकम् सूत्रम् वृत्तिः
एतावत् एतावत् This much नपुंसकलिङ्गम् प्रथमा एकवचनम् कर्म (अभिहित) २.३.४६ प्रातिपदिकार्थ… प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रथमा।
जिज्ञास्यम् जिज्ञास्य Worth knowing नपुंसकलिङ्गम् प्रथमा एकवचनम् कर्म (अभिहित) २.३.४६ प्रातिपदिकार्थ… प्रथमा।
जिज्ञासुना जिज्ञासु By the seeker पुल्लिङ्गम् तृतीया एकवचनम् कर्ता (अनुक्त) २.३.१८ कर्तृकरणयोस्तृतीया अनुक्ते कर्तरि तृतीया स्यात्।
आत्मनः आत्मन् Of the Self पुल्लिङ्गम् षष्ठी एकवचनम् सम्बन्धः २.३.५० षष्ठी शेषे शेषे षष्ठी।
अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अन्वयव्यतिरेक By presence and absence पुल्लिङ्गम् तृतीया द्विवचनम् करणम् २.३.१८ कर्तृकरणयोस्तृतीया करणे तृतीया।
यत् यद् Which नपुंसकलिङ्गम् प्रथमा एकवचनम् कर्ता २.३.४६ प्रातिपदिकार्थ… प्रथमा।

५. धातुरूप-विश्लेषणम्

क्रियापदम् मूलधातुः गणः अर्थः (संस्कृते) अर्थः (English) लकारः पुरुषः वचनम् पदम् प्रक्रिया सूत्रम् वृत्तिः
स्यात् अस् अदादिः भुवि (सत्तायाम्) Should be विधिलिङ् प्रथमः एकवचनम् परस्मैपदम् अस् + यात् ३.३.१६१ विधिनिमन्त्रणा… विध्यादिष्वर्थेषु लिङ्।

६. कृदन्त-तद्धित-विश्लेषणम्

पदम् प्रकृतिः प्रत्ययः प्रत्यय-प्रकारः अर्थः (संस्कृते) अर्थः (English) सूत्रम् वृत्तिः
जिज्ञास्यम् ज्ञा (सन्) ण्यत् (अथवा यत्) कृत् (कृत्य) ज्ञातुं योग्यम् Worth knowing ३.१.१२४ ऋहलोर्ण्यत् ऋवर्णान्ताद्धलन्ताच्च धातोः ण्यत् स्यात्।
जिज्ञासुना ज्ञा (सन्) उ कृत् ज्ञातुम् इच्छुः Desirous to know ३.२.१६८ सनाशंसभिक्ष उः सन्नन्तादिभ्यः उः स्यात्।
तत्त्व तद् त्व तद्धित तस्य भावः Essence / Truth ५.१.११९ तस्य भावस्त्वतलौ प्रकृत्यर्थस्य भावः।

७. अव्यय-परिचयः

१. एव (eva) — निश्चयार्थे (only/certainly). २. सर्वत्र (sarvatra) — देशतः व्याप्तिः (everywhere). ३. सर्वदा (sarvadā) — कालतः व्याप्तिः (always).

८. कारक-विभक्ति-सम्बन्धः

पदम् विभक्तिः कारकम् कारक-सूत्रम् विभक्ति-सूत्रम् सम्बन्धि-क्रियापदम्
जिज्ञासुना तृतीया कर्ता १.४.५४ स्वतन्त्रः कर्ता २.३.१८ कर्तृकरणयोस्तृतीया जिज्ञास्यम् (कृत्य-योगे)
जिज्ञास्यम् प्रथमा कर्म १.४.४९ कर्तुरीप्सिततमं कर्म २.३.४६ प्रातिपदिकार्थ… जिज्ञास्यम् (अभिहित)
अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् तृतीया करणम् १.४.४२ साधकतमं करणम् २.३.१८ कर्तृकरणयोस्तृतीया जिज्ञास्यम् / अन्वेषणम्
यत् प्रथमा कर्ता १.४.५४ स्वतन्त्रः कर्ता २.३.४६ प्रातिपदिकार्थ… स्यात्

९. अन्वयः

(क) आकाङ्क्षा-क्रमः (Expectancy Chain) १. जिज्ञास्यम् (क्रियाकल्पम्) → किम् जिज्ञास्यम्? एतावत् एव (कर्म) २. केन जिज्ञास्यम्? तत्त्वजिज्ञासुना (कर्ता) ३. कस्य जिज्ञास्यम्? आत्मनः (सम्बन्धः) ४. कथं जिज्ञास्यम्? अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् (करणम्) ५. किं तत् तत्त्वम्? यत् सर्वत्र सर्वदा स्यात् (विशेषणम्)

(ख) अन्वय-वाक्यम् तत्त्वजिज्ञासुना आत्मनः एतावत् एव जिज्ञास्यम्, यत् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां सर्वत्र सर्वदा स्यात्।

१०. श्लोकार्थः

(क) प्रतिपदार्थः तत्त्वजिज्ञासुना (तत्त्व को जानने के इच्छुक व्यक्ति के द्वारा) आत्मनः (आत्मा या परमात्मा के विषय में) एतावत् एव (इतना ही) जिज्ञास्यम् (जानने योग्य है), यत् (जो) अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् (अन्वय और व्यतिरेक की पद्धति से) सर्वत्र (सब जगह) सर्वदा (सब समय) स्यात् (हो)।

(ख) भावार्थः अयं श्लोकः चतुःश्लोकीभागवतस्य उपसंहाररूपः अस्ति। अत्र भगवान् उपदिशति यत् यः मुमुक्षुः आत्मतत्त्वं ज्ञातुम् इच्छति, तस्य कृते साधनायाः सारः अयमेव अस्ति। ‘अन्वय’ नाम — कारणस्य सत्त्वे कार्यस्य सत्त्वम् (Presence of cause in effect)। ‘व्यतिरेक’ नाम — कारणाभावे कार्याभावः (Absence of effect when cause is removed)। यथा सुवर्णाभावे अलङ्काराणां सत्ता नास्ति, किन्तु अलङ्कारेषु सुवर्णं सर्वत्र अस्ति। तथैव जगति सर्वत्र परमात्मा अन्वयरूपेण विद्यते, प्रलये च जगदभावेऽपि परमात्मा अवधिरूपेण (व्यतिरेकतः) तिष्ठति। अतः यत् तत्त्वं देश-काल-वस्तु-परिच्छेदशून्यं सत् सर्वत्र सर्वदा वर्तते, तदेव अन्वेषणीयम्।

(ग) हिन्दी अर्थ तत्त्व के जिज्ञासु के लिए आत्मा (परमात्मा) के विषय में इतना ही जानने योग्य है कि जो तत्त्व अन्वय (सृष्टि में व्याप्त होना) और व्यतिरेक (प्रलय में भी शेष रहना) की प्रक्रिया द्वारा सभी स्थानों पर (सर्वत्र) और सभी समयों में (सर्वदा) विद्यमान रहता है। वही परम सत्य है।

(घ) English meaning A person who is searching for the Supreme Truth (Tattva) needs to know only this: that which exists everywhere (in all space) and at all times (in all periods), through the methods of direct presence (anvaya) and relative absence (vyatireka), is the ultimate reality to be realized.

११. छन्दः

  • पाद १: ८ अक्षराणि — G G L G L G G G
  • पाद २: ८ अक्षराणि — G G L G L G G L
  • पाद ३: ८ अक्षराणि — G L G L L G G G
  • पाद ४: ८ अक्षराणि — G L G G L G L G
  • योगः: ३२ अक्षराणि; समवृत्तम्
  • छन्दस्-नाम: अनुष्टुप् (श्लोकः)
  • लक्षणम्: पञ्चमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः। गुरु षष्ठं च पादानां शेषेष्वनियमो मतः॥

१२. अलङ्कारः

व्यतिरेक-अन्वय-मूलक अर्थान्तरन्यासः — यहाँ सामान्य सिद्धान्त द्वारा विशेष तत्त्व का समर्थन किया गया है।

१३. रसः

शान्त रसः — यह उपदेशात्मक और दार्शनिक श्लोक है, जो मोक्ष और तत्त्व-ज्ञान की ओर प्रेरित करता है।

१४. स्रोत-सन्दर्भः

प्रमाणितम् (Verified) — श्रीमद्भागवतमहापुराणम् (Śrīmad Bhāgavata Purāṇa), 2.9.36। यह ‘चतुःश्लोकी भागवत’ का चतुर्थ और अन्तिम श्लोक है।

१५. दोष-परीक्षा

कोऽपि दोषः न दृश्यते — सर्वं शुद्धम्। 🌸

Related Reading